Frances Stonor Saunders, bir süredir mücadele ettiği beyin tümörü nedeniyle 31 Ağustos’ta yaşamını yitirdi. Yazarın ölümü İngiliz basınında yayımlanan kapsamlı değerlendirmelerle yeniden gündeme geldi.
Saunders özellikle 1999 tarihli Who Paid the Piper? The CIA and the Cultural Cold War adlı çalışmasıyla tanınıyordu. Kitap, Soğuk Savaş’ın kültür cephesinde yürütülen ve uzun yıllar kamuoyundan gizlenen faaliyetlere odaklanıyordu. Eser Türkiye’de Ülker İnce’nin çevirisiyle Parayı Verdi Düdüğü Çaldı: Sanat ve Edebiyat Dünyasında CIA Parmağı adıyla yayımlandı.
CIA’nın kültür dünyasındaki izini sürdü
Saunders, gizliliği kaldırılan belgeler ve çok sayıda görüşmeden hareketle CIA’nın Congress for Cultural Freedom aracılığıyla kitapları, dergileri, sergileri, konserleri ve çeşitli kültürel faaliyetleri destekleyen geniş bir ağ oluşturduğunu ortaya koydu.
Araştırması, George Orwell ve Hannah Arendt’ten Jackson Pollock’a kadar dönemin birçok önemli kültür ve düşünce insanının, bilgileri dahilinde ya da dışında, bu kültürel mücadele ağının içinde yer aldığını gösteriyordu.
Kitap yalnızca CIA tarihi üzerine bir araştırma olarak kalmadı; sanat ile siyasetin, kültürel özgürlük ile propaganda arasındaki ilişkinin yeniden tartışılmasına da yol açtı. Yazar Ian McEwan, çalışmanın tek başına yeni bir tarih araştırması alanı oluşturduğunu söylemişti.
Bir televizyon belgeseliyle başladı
Saunders’ı konuya götüren ilk çalışma, 1995’te Channel 4 için hazırladığı Hidden Hands: A Different History of Modernism adlı belgesel dizisiydi. Modern sanat ile CIA arasındaki bağlantıları araştırırken karşılaştığı belgeler daha sonra *Who Paid the Piper?*ın temelini oluşturdu.
Kitap, Royal Historical Society’nin Gladstone Kitap Ödülü’nü kazandı ve 17 dile çevrildi.
Saunders daha sonra 14. yüzyıl paralı askerlerinden John Hawkwood’u konu alan Hawkwood ile 1926’da Benito Mussolini’ye suikast girişiminde bulunan Violet Gibson’ın hikâyesini anlattığı The Woman Who Shot Mussolini kitaplarını yayımladı.
Son kitabında kendi ailesine döndü
Yazarın son kitabı The Suitcase, diğer çalışmalarından daha kişisel bir çizgi taşıyordu. Saunders kitapta Romanya’dan Britanya’ya mülteci olarak gelen babasının çocukluğundan, ilerleyen yaşlarda Alzheimer hastalığıyla yaşadığı sürece uzanan aile hikâyesini anlattı.
The Suitcase, 2022’de PEN Ackerley anı kitabı ödülünü kazandı. Saunders 2018’de Royal Society of Literature üyeliğine seçilmişti.
Saunders’ın en önemli eseri *Who Paid the Piper?*ın yeni bir önsözle gelecek ay yeniden yayımlanması planlanıyor.
