Çağdaş Macar edebiyatının uluslararası alanda en çok tanınan isimlerinden Péter Nádas hayatını kaybetti. Ailesinden yapılan açıklamaya göre 83 yaşındaki yazar, Macaristan’ın batısındaki Gombosszeg’de bulunan evinde sabah saatlerinde yaşamını yitirdi.
Uzun yıllar Nobel Edebiyat Ödülü’nün olası adayları arasında gösterilen Nádas, yarım yüzyılı aşan yazarlık serüveninde roman, öykü, deneme, tiyatro ve anı türlerinde eserler verdi. Özellikle kişisel hafıza ile 20. yüzyıl Avrupa tarihini iç içe geçiren romanlarıyla çağdaş edebiyatın önemli isimleri arasına girdi.
Savaş yıllarında Budapeşte’de doğdu
Péter Nádas, 14 Ekim 1942’de Budapeşte’de Yahudi bir ailede dünyaya geldi. Çocukluğunun ilk yılları İkinci Dünya Savaşı ve Budapeşte kuşatmasının gölgesinde geçti.
Henüz genç yaşta anne ve babasını kaybetti. Annesi 1955’te kanserden hayatını kaybederken, babası 1958’de intihar etti. Çocukluk ve gençlik yıllarında yaşadığı kayıplar, ilerleyen yıllarda Nádas’ın edebiyatındaki bellek, ölüm, aile ve tarih temalarının önemli kaynaklarından biri oldu.
Yazarlığa yönelmeden önce fotoğrafçılık eğitimi alan Nádas, 1960’lı yıllarda fotoğrafçı ve gazeteci olarak çalıştı. İlk kitabı A Biblia 1967’de yayımlandı.
Fotoğrafçılıktan gelen görsel dikkat, Nádas’ın edebiyatında da kendisini gösterdi. İnsan bedeni, mekânlar ve gündelik hayatın küçük ayrıntıları, onun uzun ve yoğun anlatılarının temel unsurları arasında yer aldı.
Anılar Kitabı dünya çapında tanınmasını sağladı
Nádas’ın uluslararası edebiyat dünyasında geniş yankı uyandıran yapıtlarının başında 1986’da yayımlanan Emlékiratok könyve geliyor.
İngilizcede A Book of Memories, Türkçede ise Anılar Kitabı adıyla yayımlanan roman; hafıza, aşk, arzu, kimlik ve siyasal tarih arasında ilerleyen çok katmanlı yapısıyla yazarın başyapıtlarından biri kabul edildi.
Nádas’ın 1970’lerden itibaren üzerinde çalıştığı roman, Doğu ve Orta Avrupa’nın yakın tarihini bireysel hayatların ve hatırlama biçimlerinin içinden anlatıyordu.
Amerikalı yazar ve eleştirmen Susan Sontag, Nádas’ın uluslararası alanda tanınmasında önemli rol oynayan isimlerden biri oldu. Sontag, Anılar Kitabı’nı döneminin en önemli romanları arasında gösterdi.
Nádas’ın hafıza ve zamanla kurduğu ilişki, uzun cümleleri ve ayrıntıya gösterdiği yoğun dikkat nedeniyle yapıtları Marcel Proust’un edebiyatıyla da karşılaştırıldı.
Paralel Hikâyeler için yaklaşık 20 yıl çalıştı
Yazarın en iddialı eserlerinden Párhuzamos történetek (Paralel Hikâyeler) ise 2005 yılında yayımlandı.
Nádas’ın yaklaşık 20 yıl boyunca üzerinde çalıştığı, bin sayfayı aşan roman; Macaristan ve Almanya başta olmak üzere 20. yüzyıl Avrupa tarihini çok sayıda karakter ve birbirine bağlanan hikâyeler üzerinden ele aldı.
Savaş, faşizm, komünizm, toplumsal baskı, cinsellik ve insan bedeni romanın geniş anlatısında yan yana geldi. Geleneksel bir olay örgüsü kurmak yerine çok sayıda hayatı paralel biçimde ilerleten Nádas, romanın yapısını kendisi de “kaos” sözcüğüyle tanımlamıştı.
Ölüm deneyimini kitaba dönüştürdü
Nádas’ın yaşamındaki en çarpıcı dönüm noktalarından biri 1993 yılında geçirdiği ağır kalp krizi oldu.
Ölüm sınırına gelen ve yeniden hayata döndürülen yazar, bu deneyimini daha sonra Saját halál adlı eserinde anlattı. Kitap Türkçede Ölümle Baş Başa adıyla yayımlandı.
Nádas, ölüm deneyimini yalnızca biyografik bir olay olarak anlatmak yerine bedenin, bilincin ve zaman algısının ölüm anındaki değişimini araştırdı. Yazar daha sonraki söyleşilerinde yaşadığı deneyimin sözcüklerin dışında gerçekleştiğini ve onu dile aktarmanın kaçınılmaz olarak eksik kalacağını ifade etti.
Türkçede üç kitabı yayımlandı
Péter Nádas’ın geniş külliyatının yalnızca küçük bir bölümü bugüne kadar Türkçeye çevrildi.
Yazarın en önemli romanlarından Anılar Kitabı, Erdal Şalikoğlu çevirisiyle Everest Yayınları tarafından 2025’te Türkiye’de yayımlandı.
Nádas’ın Ölümle Baş Başa adlı eseri ise Gün Benderli çevirisiyle Can Yayınları tarafından Türkçeye kazandırıldı.
Yazarın Türkiye’de yayımlanan üçüncü kitabı Bir Aile Romanının Sonu oldu. Yine Gün Benderli tarafından çevrilen ve Can Yayınları etiketiyle çıkan roman, 1950’lerin Macaristan’ındaki siyasal baskıyı bir çocuğun aile dünyası üzerinden anlatıyor.
Nádas’ın başyapıtlarından Paralel Hikâyeler ise henüz Türkçede yayımlanmadı.
Avrupa’nın önemli edebiyat ödüllerini aldı
Péter Nádas kariyeri boyunca çok sayıda uluslararası ödüle değer görüldü. Franz Kafka Ödülü, Avusturya Avrupa Edebiyat Ödülü ve Leipzig Kitap Fuarı Büyük Ödülü bunlar arasında yer aldı. Nádas ayrıca Berlin Sanat Akademisi üyeliğine seçildi.
Uzun yıllar Nobel Edebiyat Ödülü için adı geçen yazar, özellikle Orta Avrupa’nın 20. yüzyıldaki büyük siyasal kırılmalarını bireysel hafıza ve insan bedeni üzerinden ele alan yapıtlarıyla dünya edebiyatında kendine özgü bir yer edindi.
Yaşamının son dönemini büyük ölçüde Gombosszeg’de geçiren Nádas, seksenli yaşlarında da yazmayı sürdürdü. Romanlarının yanı sıra denemeleri, anıları ve fotoğraf çalışmalarıyla üretmeye devam etti.
Macar edebiyat portalı Litera, ölüm haberinin ardından Nádas’ı son yarım yüzyılın en önemli Macar yazarlarından biri olarak nitelendirdi.
Péter Nádas, 83 yıllık yaşamının ardından Avrupa’nın savaşlar, totaliter rejimler ve toplumsal kırılmalarla şekillenen yakın tarihini insanın hafızası, bedeni ve özel hayatı üzerinden anlatan geniş bir edebiyat mirası bıraktı.
Kaynak: AFP, Macaristan Haber Ajansı (MTI), Litera, Can Yayınları, Everest Yayınları.
